Hamburg kenti liman bölgesinin olumlu* dönüşümü

Bundan 25 yıl önce kuzey ülkelerine gitmek üzere yola çıktığımızda, Hamburg’a da uğrayalım, liman kentleri ilginç olur, görelim demiştik. Kuzey Ren Vestfalya’daki Alman dostlarımız da dahil, bizzat Hamburg’da yaşayan Türk arkadaşlarımız ‘’orada hiçbir şey olmadığını, illa görmek istiyorsak liman kısmına gitmememizi, gidersek de arabanın kapısını camını sıkı sıkı kapamamızı’’ tembihlemişlerdi. Hakikaten de öyle oldu, arabadan çıkmadan bir Hamburg gördük ne gördüysek.

Bundan yıllar sonra, Nisan 2007’de, Almanya’nın dönem başkanlığını yaptığı Avrupa Mimarlık Politikaları Forumu  (EFAP)  Hamburg’da  gerçekleşti(1). Toplantının teması ‘’Sürdürülebilir Kentsel  Gelişim için Yapı Kültürü(2)’’ idi. Ardından, Federal Mimarlar Odası (BAK)(3) foruma katılan konuklara gururla gezdiriyordu liman bölgesini.Planlaması tamamlanmış liman bölgesinde her bir adayı, parseli ünlü mimarların yaratıcı ellerine bırakmış, yüksek kaliteli ofisler, konutlar, yaşlılar evi, opera binası ve kamusal alanlar: parklar, bahçeler, teraslar tasarlatmışlardı. Rakamlar Türkiye ile karşılaştırılamayacak kadar yüksekti. (hala daha öyledir- m2sini 6500  avro’ya mal ediyorlardı.) Proje kamu-özel sektör işbirliği ile hayata geçirildi. Planlamayı Hamburg eyaleti yönetimi üstlendi.İşveren de bizzat eyaletti (Hafencity Hamburg GmbH). Mimarlık forumu toplantısında dağıtılan kitapçığın önsözünde, Federal Ulaştırma, Yapı ve Şehircilik Bakanı Wolfgang Tiefensee  yapı kültürü kavramının yıllardır odalar, birlikler, inşaat ve yapı sektörü ve hükümetin kültür ve medya komisyonlarında görüşülerek halka maledildiğini, Alman Parlamentosunda 2002 yılında tartışıldığını,  Alman yapı kodlarına dahil edildiğini,  yapı kültürünün artık mimarlık politikaları haline geldiğini, 2005 yılında bu konuda hazırlanan raporun parlamentoya sunulduğunu ve akabinde 2006 yılında Federal Yapı Kültürü Vakfının kuruluşunun onaylandığını belirtiyordu.(4) http://www.doudounecanadaparis.fr

Bilindiği gibi Hamburg limanı Elbe nehri havzasında, denizden epey içeride kurulmuştur. Gemi tonajlarının artması ve hacimlerinin büyümesiyle beraber bu büyük gemiler nehre giremiyordu. Dolayısı ile depolar, antrepolar ve yük boşaltma alanları işlevsiz kalmışlardı. 1997’de Hamburg eyaleti limana dönüşüm planları başlattı. 2000 yılında açılan Hamburg master planı yarışmasını Hollandalı KCAP ve Alman ASTOC firmaları ortaklığı kazanmıştı. Hamburg senatosunun onayladığı plan şeması komşuluk ilişkilerini temel alıyordu. 2010’da 132 hektar alan daha planlama alanına dahil edildi. Master planda belirlenen işlevlere ait tekil binalar da tasarım yarışmaları açılarak elde edildi. Yarışmalara hem yerli hem yabancı firmalar katıldı.Juriler hükümet yetkilileri dahil, serbest mimarlar, mal sahipleri ve yatırımcılardan oluşturuldu. Yarışma kriterlerinde sürdürülebilirlik, çevre dostu yaklaşımlar ve yüksek kalitede tasarımla yaşam kalitesini yükseltmek öne çıkıyordu.

Burada planlamanın ve halkın katılımının önemine geleceğim. Mahalleler dönüştürülürken kent sakinlerinin katılımı esas alındı.(5) Elbe nehri kıyıları boyunca halka açık oturma yerleri, parklar oluşturuldu. Özellikle yayalara ait yollar planlandı. Toplu ulaşımda metro ağı yeni yapılan istasyon ile mahalleye uzatıldı.doudounecanadaparis

Bilindiği gibi Hamburg 2011 Avrupa Çevre başkenti seçildi. Avrupa Çevre komisyonu 2010 yılında bu ünvanı İsveç’in  başkenti Stockholm şehrine vermişti. Bu ünvanı  için komisyonun üç önemli kriteri var. Şöyle: 1)bu kentler daha önce çevreyi koruma adına başarılanlar (Hava kirliliği, gürültü kirliliği ve iklimi koruma adına yapılanlar) 2) şehrin gelecek planları  3) bu kentte Avrupa’nın çevre başkenti fikrini geliştirip, diğer şehirleri de çevreci bir tutuma teşvik etmek için planlanan ve yapılanlar. Hamburg bölge belediyeleri ve eyalet yönetimi, bu unvanı hak edebilmek için, bir yandan master planı uygularken çevre dostu yaklaşımlardan, diğer yandan da dönüşümle yeni değerler yaratırken kent halkı için kamusal alanlardan ödün vermemek istediler. Çevre Başkenti kapsamında pek çok etkinlik düzenlendi. Belediyelerde info standları açıldı.Enerji tasarrufu konusunda halk bilinçlendirildi. Yapılara ısı izolasyonu teşvikleri verildi. Bisiklet kullanımı teşvik edildi. Yılın belli Pazar günleri yollar trafiğe kapatılarak, o günlerde vapur , metro ve tramvay ücretsiz kullandırıldı.Mahallelerde planlar ve maketlerle çalışılarak nasıl bir çevrede yaşamak istedikleri soruldu oralarda yaşayan halka. Özellikle kadınlar ve çocuklar katılımcı olarak somut taleplerini bildirdiler. Yaratıcı fikirlere açık, interaktif sergi treni Avrupa’nın 18 kentini dolaştı.Yaşanan krize rağmen planlananlardan ödün verilmedi. Ve eski liman bölgesi bugün hem yatırımcılar açısından cazip, hem içinde yaşayan, çalışan ve barınan kentliler açısından yaşam kalitesi yüksek bir kentsel dönüşüme uğradı. Proje toplam tutarının 10 milyar dolar olduğu söyleniyor. Bunun karşılığında 388 hektar alan dönüştürüldü. Planlamada 10 mahalleyi kapsayan,12 bin kişilik konutla 45 bin kişilik işyeri yaratıldı. Tamamlanma tarihi 2025 olarak öngörülen projenin %40’ı tamamlanarak, yaşanmaya başladı.(6)

2011 yılı Avrupa Çevre Başkenti Hamburg 

Ödüllü ve çevre dostu uygulamalardan örnekler şöyle:

Bölgenin ilk ilkokulu Katharinenschule (tasarım alman mimarlık firması Spengler&Wiescholek) 2009’da açıldı.

Coffee Plaza ve hemen ona bitişik Hamburg-Amerika-Center (tasarım Richard Meier) 2010’da açıldı.

Güneydeki Magellan Terasları kent halkının suyla buluştuğu önemli bir kamu alanı.Burası yakında tamamlanacak olan Elbefilarmoni Konser Salonu’na da yürüme mesafesinde.

Yine  Almanya’nın ünlü Spiegel yayınevi binası ve yaklaşık 21 bin m2lik ofis binası  Ericus Contor (her ikisinin de tasarımcısı Kopenhag’dan Henning Larsen) 2011 içinde açıldı.

Konut bloklarıyla ofis binalarının ortak noktası: kamusal park alanı, Sandtorpark şu anda kullanıma açılmış durumda.

Herzog de Meuron Mimarlık’ın projesi Elbe Filarmoni konser salonu eski bir kakao antreposunun dönüştürülmüş hali. Eski yapı yıkılmamış, üzerine cam konstrüksüyon ağırlıklı eklenti yapılmış. Bina 2014’te tamamlandığında 5 yıldızlı bir otele ve 45 apartman dairesine de ev sahipliği yapacak.

Çevre ödüllü Unilever binası ve Marco Polo konut bloğu (tasarım Behnish Mimarlık) bölgeye değer katan yapı örnekleri olarak sayılıyor.

Kamusal alan planlamasına güzel bir örnek de Dalmankai basamakları. Suya yakın olabilmek için illaki bir şey yiyip içmenin ve bir ödeme yapmamın gerekmediği, sadece nefes alıp dinlendiğiniz bir alan burası, çevrede çalışanlar tarafından öğle tatillerinde kullanılıyor.

Başka bir örnek de Strandkai rıhtımı. Burada yaz aylarında açık hava sineması, tiyatro oyunları, festival etkinlikleri yer alıyor.

Orthmarschen Parkı da yine yeni oluşturulan kamusal alanlardan biri.

Böge Lindner tasarımı yaşlılar evi Sandtor liman bölgesinde yer alıyor. Martha Vakfının işleteceği 2-3 odalı apartman daireleri Filarmoni salonu ve diğer aktivitelere çok yakın. Alt katlarında ise sağlık merkezi ve medikal servisler, eczaneler bulunuyor.

Eski  terk edilmiş depolar, antrepolar, korkularak gezilen ıssız sokaklar yerlerini, kent merkezinin yükünü alarak (%40’ını) hafifletecek cazip bir çekim alanına bırakmış durumda şimdi.

Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz: İnsan odaklı bir planlamayla kenti olumlu dönüştürmek mümkün.■

 

Liman bölgesi planlaması 10 mahalleyi kapsıyor.FOTO: Michael Korol/HafenCity Hamburg GmbH

Planlanan alan .Foto: Baukultur! Planning and Building in Germany, sf 17

Güneydeki Magellan Terasları kent halkının suyla buluştuğu önemli bir kamu alanı.Burası yakında tamamlanacak olan Elbefilarmoni Konser Salonu’na da yürüme mesafesinde. FOTO: ELBE&FLUT/HafenCity Hamburg GmbH

Kamusal alanlardan bir örnek daha. Dört  kademeli  Dalmankai  Basamakları su ile buluşturuyor yöre sakinlerini. FOTO: ELBE&FLUT/HafenCity Hamburg GmbH

Orthmarschen-Parkı (Tasarım: LRW – Architekten und Stadtplaner, Hamburg)

Mevcut U4 metro hattına yeni liman durağı (überseequartier) eklendi. Foto: Hafencity Hamburg Projects

Yayalara öncelik yaşam kalitesinin bir göstergesi. Sarı olan alanlar yaya alanları. Foto: Hafencity Hamburg Projects

Strandkai rıhtımında geceleri sinema ve tiyatro gösterileri yer alıyor.

Dipnotlar:

*Dönüşüm kelimesine   ‘’olumlu’’ sıfatını eklemek zorunda kaldım. Her kavramın içinin boşaltılarak kullanıldığı ülkemizde, ‘’kentsel dönüşüm’’ hep plansız yapılaşmayı, altyapısı olmayan yüksek yapıları, evlerinden sürülerek bulundukları mekan ve barınakları terk etmek zorunda kalan kent yoksullarını, mevcut yapı stokunun soylulaştırılarak yenilenmesini, eski sakinlerin yeni yapıları karşılayacak mali güce sahip olmamalarını,  yani hep bir olumsuzluğu, yanlışlığı, adaletsizliği çağrıştırıyor.

1)      Yapı Kültürü ve Sürdürülebilir Kentsel Gelişim: Avrupa Mimarlık Politikası Forumu Hamburg toplantısından Notlar, Tuğçe Selin Tağmat, Mimarlık dergisi, sayı 336,

2)      Yapı kültürü-baukultur kavramı

3)      BAK-Bundesarkitektenkammer-Federal Mimarlar Odası

4)      Wolfgang Tiefensee, Foreword, Baukultur-Planning and Building in Germany

5)      www.hamburg.de/stadtplanung

6)      www.architecturalrecord.com,  Alanna Malone makalesi.

 

NOT: EKOYAPI dergisi, şubat 2012, 8. sayısında yayınlanmıştır.